Doktorant prowadzący badania w IRCAM, z wykształcenia fizjoterapeuta i projektant, Marc Papillon poświęca dziś swoją pracę badaniu mechanizmów ruchu muzycznego, jego kontroli i uczenia się.
Od trzydziestu lat wspólnie z muzykami bada wzajemne zależności między percepcją, ruchem, emocjami, procesami poznawczymi i ekspresją artystyczną. Jego podejście ewoluowało od relacji terapeuta–pacjent ku wspólnemu procesowi badawczemu, w którym muzyk staje się aktywnym uczestnikiem własnych eksperymentów.
W przypadku dystonii ogniskowej nie chodzi już wyłącznie o skorygowanie dysfunkcji czy odzyskanie dawnego sposobu gry, lecz o poznawanie innych organizacji ruchowych, eksperymentowanie ze zmiennością i rozwijanie nowych możliwości gry.
Podejście to obejmuje również kształcenie muzyków, naukę gry na instrumencie i śpiewu, a także zapobieganie trudnościom związanym z praktyką muzyczną.
Jego celem jest uczynienie z muzyka odkrywcy własnego ruchu – kogoś, kto potrafi obserwować, zadawać pytania, eksperymentować i przekształcać swój sposób gry.
Dystonia ogniskowa dotyka przede wszystkim doświadczonych muzyków. Po latach występów pojawiają się u nich bezbolesne zaburzenia ruchowe, prowadzące do mimowolnego skurczu określonych grup mięśni.
Zaburzenia te występują przy instrumencie, w konkretnych fragmentach utworów, i często niewiele utrudniają inne czynności dnia codziennego. W cięższych postaciach dystonii ogniskowej te same objawy mogą jednak pojawiać się także przy czynnościach pozamuzycznych, takich jak pisanie, obsługa myszy czy klawiatury komputera oraz inne precyzyjne, powtarzalne czynności manualne.
Dystonia ogniskowa jest dziś lepiej poznana zarówno w obrębie dłoni, jak i w obrębie aparatu zadęciowego muzyków grających na instrumentach dętych.
Przyczyny dystonii ogniskowej muzyków są różnorodne: zmiana instrumentu lub techniki, zmiana rytmu pracy, stres, trema, trudny kontekst i otoczenie…
Rozpoznanie tych mimowolnych, bezbolesnych zaburzeń ruchowych, które zakłócają grę na instrumencie, nie zawsze jest łatwe… Zgłaszane dolegliwości są różne, a dystonia ogniskowa objawia się odmiennie w zależności od instrumentu i muzyka. Muzycy mogą mieć skłonność do ukrywania trudności technicznych, a objawy mogą pozostawać dyskretne. Ponadto różnice w słownictwie mogą utrudniać porozumienie między artystami a lekarzami.
Źle diagnozowane w pierwszych latach, te zaburzenia ruchowe silnie destabilizują muzyka. Stopniowo wszystko wokół niego się rozpada: jakość techniczna, poziom gry, poczucie własnej wartości jako artysty. Relacje z kolegami stają się delikatne, a dopóki dystonia nie jest jasna w głowie samego muzyka, tym mniej jest jasna dla jego otoczenia.
Otoczeniu „łatwo” jest wtedy interpretować te zaburzenia jako ewentualne problemy psychiczne.
W rezultacie muzyk zaczyna zadawać sobie o wiele za dużo pytań, często bezzasadnych, i pojawia się pewne zagubienie. Poważne trudności w grze, których jego muzyczne otoczenie nie potrafi racjonalnie wyjaśnić, utrwalają u niego zachowania, które trzeba będzie później przekształcić.
Zaburzenia psychiczne i behawioralne wynikające z tej dysfunkcji należy uwzględniać przez cały proces eksploracji i uczenia się.
Muzyk odzyskuje spokój, gdy słyszy jasny i precyzyjny opis tego, czego doświadcza.
W przypadku dystonii ogniskowej muzyk ma poważne trudności w grze, a nikt z jego muzycznego otoczenia nie potrafi podać racjonalnego wyjaśnienia.
Muzyk próbuje przeciwdziałać szkodliwemu ruchowi i walczyć ze swoją dystonią „na siłę”.
W ten sposób utrwala niewłaściwy wzorzec i nasila objawy rozwijającej się dystonii.
Dystonia ogniskowa nie jest bolesna.
Zaburzenie to przejawia się mimowolnym ruchem jednego lub kilku palców podczas określonego fragmentu muzycznego; poza grą dotknięta dłoń zazwyczaj funkcjonuje jednak normalnie.
Najczęściej zajęte są palce po stronie łokciowej.
Muzyk może odczuwać sztywność palców, zmęczenie, dyskomfort w dłoni, co prowadzi do fałszywych dźwięków lub odbiera ruchom płynność.
Zaburzona jest równowaga agonista/antagonista mięśni zginaczy. W przypadku aparatu zadęciowego chodzi o relację między mięśniem okrężnym ust a mięśniami rozwierającymi.
Równowaga czynnościowa języka ma zasadnicze znaczenie. Konieczna jest gruntowna praca nad relacją między ułożeniem języka a jego dynamiką podczas gry.
W przypadku dłoni kluczowe znaczenie ma także obręcz barkowa, która pozwala jak najlepiej podtrzymywać dłoń w przestrzeni, unikając wszelkich kompensacji.
Rozróżnijmy mięśnie wykonawcze (protagonistów), odpowiedzialne za ruchy w obwodowej części kończyny, oraz mięśnie stabilizujące, które utrzymują położenie kończyny, zapewniając skuteczność ruchu bez utrudniania pracy mięśni wykonawczych. Fizjologicznie obie te grupy mięśni pracują synergicznie. W dystonii ogniskowej tej koordynacji brakuje, a u jej podłoża leży zasadnicze zaburzenie posturalne.
Chociaż dokładna neurobiologiczna przyczyna dystonii ogniskowych wciąż nie została wyjaśniona, wydaje się, że połączenie intensywnej praktyki instrumentalnej z zaburzeniami czuciowo-ruchowymi, posturalnymi, behawioralnymi i psychicznymi, a niekiedy z predyspozycją genetyczną lub niekorzystnymi czynnikami anatomicznymi, może leżeć u źródła tego szczególnego schorzenia.
Skutecznie się przygotować. Stanąć przed publicznością na 100% swoich możliwości. Pokazać się w pełni i być gotowym, by przeszkadzać, nie podobać się, zostać zignorowanym lub zlekceważonym… a tak naprawdę nic z tych rzeczy!
Rozwijać koncentrację, grać pewnie w każdych okolicznościach, mając jasne cele. Subtelne, ergonomiczne podejście rozwija pożądane cechy: biegłość, wytrzymałość i radość z gry.
Bez fałszywej rozpaczy: muzyk jest w stanie znów grać z przyjemnością.
Bez fałszywej nadziei: muzyk nie będzie już grał tak jak dawniej – i zapewne leży to w jego interesie.
Jedną z najważniejszych, a zarazem często niedocenianych umiejętności w życiu artysty jest zdolność do długotrwałego grania bez kontuzji i bólu, przy jednoczesnym zachowaniu jakości ekspresji artystycznej. Umiejętność ta ma szczególne znaczenie w karierze artysty, ponieważ wykracza daleko poza samo techniczne panowanie nad ciałem.
Przede wszystkim gra bez bólu jest niezbędna, by zachować zdrowie fizyczne na długie lata. Artyści spędzają codziennie wiele godzin na ćwiczeniu i występach, co może znacznie obciążać ciało, zwłaszcza dłonie, ramiona, plecy i barki, kark, wargi oraz kończyny dolne… Panowanie nad ciałem jako całością, a także nad jego wyspecjalizowanymi obszarami – aparatem zadęciowym, dłońmi, a niekiedy stopami – jest o wiele ważniejsze niż to, co nazywa się techniką instrumentalną lub wokalną, zbyt często skupioną na końcu łańcucha (wyłącznie na dłoniach i/lub wargach). Artysta, który potrafi grać bez bólu, jest lepiej przygotowany do utrzymania długiej kariery i dalszego rozwijania swojej sztuki.
Co więcej, gra bez bólu pozwala zachować jakość ekspresji artystycznej. Ból i dyskomfort mogą odwracać uwagę artysty od samej interpretacji, osłabiając jego zdolność do emocjonalnego zaangażowania i przekazywania tych emocji publiczności. Artysta, który gra w pełnym komforcie fizycznym, ma większą swobodę w odkrywaniu niuansów muzyki, wyrażaniu emocji i tworzeniu głębokiego, autentycznego przeżycia.
Podsumowując: długotrwała gra bez bólu przy zachowaniu jakości ekspresji artystycznej to wymagające wyzwanie, ale zarazem fundamentalna umiejętność każdego artysty, któremu zależy na karierze i sztuce. Wymaga to stałego zaangażowania w zdrowie fizyczne, technikę ciała i rozwój artystyczny, lecz nagroda jest tego warta, ponieważ pozwala artyście nadal dzielić się swoją pasją z całym światem.
Opisz, co się dzieje, kiedy grasz. Marc czyta każdą wiadomość i odpowiada osobiście, abyście razem ustalili dalsze kroki: indywidualną sesję lub najlepiej dopasowane szkolenie.