Marc Papillon, promovendus die zijn onderzoek verricht aan het IRCAM en van opleiding fysiotherapeut en ontwerper, wijdt zich vandaag aan het onderzoek naar de mechanismen van de muzikale beweging: hoe die wordt aangestuurd en hoe die wordt aangeleerd.
Al dertig jaar onderzoekt hij samen met musici de wisselwerking tussen waarneming, beweging, emoties, cognitie en artistieke expressie. Zijn benadering is geëvolueerd van een relatie tussen zorgverlener en patiënt naar een gedeeld onderzoeksproces, waarin de musicus zelf actief deelneemt aan zijn eigen experimenten.
Bij focale dystonie gaat het er dan niet langer alleen om een disfunctie te corrigeren of een vroegere beweging terug te vinden, maar om andere motorische organisaties te verkennen, met variabiliteit te experimenteren en nieuwe speelmogelijkheden te ontwikkelen.
Deze benadering strekt zich uit tot de opleiding van musici, het leren bespelen van een instrument en het zingen, en de preventie van klachten die met het musiceren samenhangen.
Zijn doel is van de musicus een ontdekkingsreiziger van de eigen beweging te maken: iemand die kan observeren, bevragen, experimenteren en zijn manier van spelen kan transformeren.
Focale dystonie treedt vooral op bij ervaren musici. Na jaren van optreden ontwikkelen zij pijnloze bewegingsstoornissen, waarbij bepaalde spiergroepen onwillekeurig samentrekken.
Deze klachten doen zich voor aan het instrument, in bepaalde passages, en geven in andere dagelijkse activiteiten vaak weinig hinder. Bij ernstigere vormen van focale dystonie kunnen dezelfde symptomen echter ook optreden bij activiteiten naast het musiceren, zoals schrijven, het gebruik van een computermuis of toetsenbord, en andere fijne, repetitieve handbewegingen.
Focale dystonie wordt tegenwoordig beter begrepen, zowel in de handen als in het embouchure van blazers.
De oorzaken van focale dystonie bij musici zijn uiteenlopend: een ander instrument of een andere techniek, een gewijzigd werkritme, stress, podiumangst, een moeilijke context of omgeving…
Het diagnosticeren van deze onwillekeurige, pijnloze bewegingsstoornissen die het instrumentale spel verstoren, is niet altijd eenvoudig… De geuite klachten zijn divers, en focale dystonie uit zich anders naargelang het instrument en de musicus. Musici kunnen geneigd zijn hun technische moeilijkheden te verbergen, en de symptomen kunnen subtiel blijven. Bovendien kunnen verschillen in woordgebruik de communicatie tussen kunstenaars en artsen bemoeilijken.
Deze bewegingsstoornissen, die in de eerste jaren vaak verkeerd worden gediagnosticeerd, zijn zeer ontwrichtend voor de musicus. Beetje bij beetje stort alles om hem heen in: technische kwaliteit, niveau, legitimiteit. De verhoudingen met collega’s worden delicaat, en zolang de dystonie in het hoofd van de musicus zelf niet helder is, is ze dat voor zijn omgeving nog veel minder.
Voor de omgeving is het dan “makkelijk” om deze klachten te zien als mogelijke psychische problemen.
Daardoor gaat de musicus zich veel te veel vragen stellen, die lang niet altijd terecht zijn, en ontstaat er een zekere verwarring. Zijn grote moeite met spelen, zonder enige rationele verklaring vanuit zijn muzikale omgeving, brengt hem tot gedrag dat later weer moet worden omgebogen.
Met de psychische en gedragsmatige gevolgen van deze disfunctie moet gedurende het hele proces van verkennen en leren rekening worden gehouden.
Een musicus is gerustgesteld wanneer hij een helder en precies verhaal hoort over wat hij doormaakt.
Bij focale dystonie heeft de musicus grote moeite met spelen, zonder dat iemand in zijn muzikale omgeving daar een rationele verklaring voor kan geven.
De musicus probeert de schadelijke beweging tegen te gaan en zijn dystonie “met kracht” te bestrijden.
Zo houdt hij een verkeerd patroon in stand en versterkt hij de symptomen van een dystonie die zich aan het vastzetten is.
Focale dystonie doet geen pijn.
De stoornis uit zich in een onwillekeurige beweging van één of meer vingers tijdens een bepaalde muzikale passage; buiten het spelen functioneert de betrokken hand echter meestal normaal.
Het vaakst zijn de ulnaire vingers aangedaan.
De musicus kan stijfheid in de vingers, vermoeidheid of ongemak in de hand ervaren, wat leidt tot valse noten of de vloeiendheid van zijn bewegingen belemmert.
De verhouding agonist/antagonist van de buigspieren is verstoord. Bij het embouchure gaat het om de verhouding tussen de musculus orbicularis oris en de verwijdende spieren.
Het functionele evenwicht van de tong is van groot belang. Er moet veel gewerkt worden aan de relatie tussen de positie van de tong en haar dynamiek tijdens het spelen.
Voor de hand is ook de schoudergordel een fundamentele sleutel om de hand zo goed mogelijk in de ruimte te ondersteunen en elke compensatie te vermijden.
Laten we onderscheid maken tussen de protagonisten, die de bewegingen aan het uiteinde van de ledemaat uitvoeren, en de fixatoren, die de ledemaat in positie houden en zo de beweging doeltreffend maken zonder de werking van de protagonisten te hinderen. Fysiologisch werken deze twee spiergroepen synergetisch samen. Bij focale dystonie schiet deze coördinatie tekort en is er sprake van een fundamentele posturale stoornis.
Hoewel de precieze neurobiologische oorzaak van focale dystonie nog altijd niet is opgehelderd, lijkt de combinatie van intensief instrumentaal spel met sensomotorische, posturale, gedragsmatige en psychische factoren, soms aangevuld met een genetische aanleg of ongunstige anatomische factoren, aan de basis te kunnen liggen van deze bijzondere aandoening.
Je doeltreffend voorbereiden. Op 100% van je kunnen voor de dag komen. Je volledig laten zien en bereid zijn te storen, niet te behagen, genegeerd of geminacht te worden… eigenlijk helemaal niets van dat alles!
Concentratie ontwikkelen, in alle omstandigheden met zelfvertrouwen spelen, met heldere doelen. Een verfijnde, ergonomische benadering ontwikkelt de gewenste kwaliteiten: snelheid, uithoudingsvermogen en speelplezier.
Geen valse wanhoop: de musicus kan weer met plezier spelen.
Geen valse hoop: de musicus zal niet meer spelen zoals vroeger, en dat is waarschijnlijk in zijn eigen belang.
Een van de meest cruciale en vaak onderschatte vaardigheden in het leven van een kunstenaar is het vermogen om langdurig te spelen zonder blessures of pijn, met behoud van de kwaliteit van de artistieke expressie. Deze vaardigheid is bijzonder belangrijk in een artistieke loopbaan, omdat ze veel verder gaat dan louter technische beheersing van het lichaam.
In de eerste plaats is pijnvrij spelen essentieel om de lichamelijke gezondheid op lange termijn te bewaren. Kunstenaars besteden dagelijks vele uren aan repeteren en optreden, wat een aanzienlijke belasting kan vormen voor het lichaam, met name voor de handen, armen, rug en schouders, nek, lippen en onderste ledematen… De beheersing van het lichaam als geheel, en van zijn gespecialiseerde gebieden – het embouchure, de handen en soms de voeten – is veel belangrijker dan wat instrumentale of vocale techniek wordt genoemd, die zich te vaak beperkt tot het einde van de keten (alleen de handen en/of lippen). Een kunstenaar die pijnvrij kan spelen, is beter toegerust om een duurzame loopbaan op te bouwen en zijn kunst te blijven ontplooien.
Bovendien maakt pijnvrij spelen het mogelijk de kwaliteit van de artistieke expressie te bewaren. Pijn en ongemak kunnen de aandacht van de kunstenaar afleiden van de vertolking zelf, waardoor zijn vermogen afneemt om emotioneel verbinding te maken en die emoties op het publiek over te brengen. Een kunstenaar die in lichamelijk gemak speelt, heeft meer vrijheid om de nuances van de muziek te verkennen, emoties uit te drukken en een diepe, authentieke ervaring te scheppen.
Kortom: langdurig pijnvrij spelen met behoud van de kwaliteit van de artistieke expressie is een veeleisende uitdaging, maar het is een fundamentele vaardigheid voor elke kunstenaar die zijn loopbaan en zijn kunst ter harte neemt. Het vraagt een voortdurende inzet voor lichamelijke gezondheid, lichaamstechniek en artistieke ontwikkeling, maar de beloning is het waard: zo kan de kunstenaar zijn passie blijven delen met de hele wereld.
Beschrijf wat er gebeurt als je speelt. Marc leest elk bericht en antwoordt je persoonlijk, zodat jullie samen de volgende stap kunnen bepalen: een individuele sessie of de best passende opleiding.